Γιατί οι Ηλικιωμένοι Άνδρες δεν Μιλούν για τα Ψυχολογικά τους Προβλήματα;
Πόσοι άντρες, ιδίως μεγαλύτερης ηλικίας, μιλούν για την ψυχολογία τους; Η απάντηση είναι… μάλλον ελάχιστοι. Και όμως, βιώνουν εξίσου πολλές δυσκολίες και φόβους με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Απλά, δυσκολεύονται να τους εξωτερικεύσουν. Για πολλούς άνδρες, ειδικά της τρίτης ηλικίας, η συζήτηση για συναισθήματα, άγχος, κατάθλιψη ή άλλα ψυχολογικά προβλήματα παραμένει ένα ταμπού. Κι όμως, η ψυχική υγεία είναι εξίσου σημαντική με τη σωματική υγεία.
Ενώ οι γυναίκες συχνά αναζητούν υποστήριξη και μιλούν ανοιχτά για τα συναισθήματά τους, ακόμα και με τους γείτονες, πολλοί άνδρες σιωπούν, υποφέροντας μόνοι τους. Σε κανέναν δεν κάνει καλό η σιωπή, γιατί μειώνει την ποιότητα ζωής και εξαφανίζει τις χαρές που βρίσκονται γύρω μας.
Οι Ρίζες της Σιωπής: Κοινωνικοί και Πολιτισμικοί Παράγοντες
Η Παραδοσιακή Αντρική Ταυτότητα
Οι άνδρες που μεγάλωσαν στις δεκαετίες του ’40, ’50 και ’60 ανατράφηκαν με πολύ συγκεκριμένες ιδέες για το τι σημαίνει να είσαι άνδρας. Οι άνδρες πρέπει να είναι δυνατοί, ανεξάρτητοι, αυτάρκεις και συναισθηματικά ανένδοτοι. Φράσεις όπως “οι άνδρες δεν κλαίνε”, “μην είσαι κορίτσι” ή “μάζεψέ το” ήταν συχνές και διαμόρφωσαν την αντίληψή τους για τον εαυτό τους.
Αυτή η παραδοσιακή αντίληψη της ανδρικότητας δεν άφηνε χώρο στους άντρες να μιλήσουν για τις αδυναμίες τους, τους φόβους τους ή τη λύπη που μπορεί να νιώθουν. Ένας “πραγματικός άνδρας” θεωρούνταν αυτός που αντέχει τον πόνο χωρίς να παραπονιέται, που λύνει τα προβλήματά του μόνος του και που δεν επιβαρύνει τους άλλους με τα συναισθήματά του.
Ο Ρόλος του Πολιτισμού και της Κοινωνίας
Στις μεσογειακές και ελληνικές κοινωνίες, η έμφαση στην αξιοπρέπεια και τον ρόλο του άνδρα ως προστάτη και τροφοδότη της οικογένειας είναι βαθιά ριζωμένη. Ένας άνδρας που παραδέχεται ότι δυσκολεύεται ψυχολογικά μπορεί να φοβάται ότι θα θεωρηθεί αδύναμος ή ανεπαρκής. Αυτό θα κατεδαφίσει όλο το αφήγημα που έχει για τον εαυτό τους.
Η κοινωνική πίεση να είναι κανείς “το κεφάλι της οικογένειας” και να μην δείχνει αδυναμία είναι τεράστια. Πολλοί ηλικιωμένοι άνδρες φοβούνται ότι αν εκφράσουν τις ψυχολογικές τους δυσκολίες, θα χάσουν τον σεβασμό των παιδιών τους, των εγγονιών τους ή των φίλων τους.
Η Γενιά που “Δεν Είχε Χρόνο για Συναισθήματα”
Πολλοί ηλικιωμένοι μεγάλωσαν σε δύσκολες εποχές – ο πόλεμος, η κατοχή, η φτώχεια, η μετανάστευση. Οι προτεραιότητες ήταν η επιβίωση, η σκληρή δουλειά και η εξασφάλιση του ψωμιού για την οικογένεια. Τα συναισθήματα θεωρούνταν πολυτέλεια που δεν μπορούσε κανείς να αντέξει.
Αυτή η γενιά έμαθε να θάβει τα συναισθήματά της, να συνεχίζει παρά τις δυσκολίες και να μην κοιτάζει πίσω. Αυτή η νοοτροπία, αν και βοήθησε πολλούς να επιβιώσουν από δύσκολες καταστάσεις, άφησε πίσω της μια κληρονομιά συναισθηματικής καταστολής που επηρεάζει την ψυχική τους υγεία και σήμερα. Και βέβαια τώρα σε μεγάλη ηλικία, είναι δύσκολο για έναν ηλικιωμένο να αλλάξει τον τρόπο σκέψης του.
Ο Στιγματισμός Γύρω από την Ψυχική Υγεία
Η Νοοτροπία “Δεν Είναι Πραγματική Ασθένεια”
Πολλοί ηλικιωμένοι μεγάλωσαν σε μια εποχή όπου τα ψυχολογικά προβλήματα δεν γίνονταν κατανοητά ή αναγνωρίσιμα με τον τρόπο που είναι σήμερα. Η κατάθλιψη, το άγχος ή η μοναξιά δεν θεωρούνταν “πραγματικές” ασθένειες, αλλά μάλλον σημάδια αδυναμίας χαρακτήρα. Ακόμα και μαθησιακές διαταραχές που σήμερα είναι διαχειρίσιμες, παλιά απλά τις έκρυβαν κάτω από το χαλί.
Υπήρχε η πεποίθηση ότι αν προσπαθείς αρκετά, αν “μαζευτείς” ή αν “δεν το σκέφτεσαι τόσο πολύ”, μπορείς να ξεπεράσεις οποιοδήποτε ψυχολογικό πρόβλημα.
Αυτή η παραπλανητική αντίληψη οδήγησε πολλούς άνδρες να πιστεύουν ότι η αναζήτηση βοήθειας για ψυχολογικά θέματα σημαίνει ότι δεν προσπαθούν αρκετά ή ότι είναι αδύναμοι. Και βέβαια, παλιά δεν υπήρχαν τόσοι πολλοί και ειδικοί ψυχικής υγείας. Σε πολλές περιπτώσεις, δεν υπήρχε καν κάποιος στον οποίο να απευθυνθούν.
Ο φόβος του ‘τι θα πει ο κόσμος’
Οι ηλικιωμένοι άνδρες συχνά φοβούνται πώς θα τους κρίνουν οι άλλοι αν μάθουν ότι έχουν ψυχολογικά προβλήματα. Ανησυχούν ότι η οικογένειά τους θα τους δει διαφορετικά, ότι οι φίλοι τους θα απομακρυνθούν, ή ότι θα γίνουν αντικείμενο κουτσομπολιού στον ευρύτερο κύκλο τους.
Αυτός ο φόβος είναι ιδιαίτερα έντονος σε μικρότερες κοινότητες όπου όλοι γνωρίζονται και όπου το απόρρητο είναι δύσκολο να διατηρηθεί. Η σκέψη ότι οι γείτονες ή οι γνωστοί θα μάθουν ότι επισκέπτεται ψυχολόγο ή ψυχίατρο μπορεί να είναι αρκετή για να αποτρέψει έναν άνδρα από το να αναζητήσει βοήθεια.
“Μόνο οι Τρελοί Πηγαίνουν σε Ψυχολόγους”
Υπάρχει ακόμα μια ξεπερασμένη, αλλά επίμονη, πεποίθηση ότι μόνο άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές χρειάζονται επαγγελματική βοήθεια. Πολλοί ηλικιωμένοι άνδρες δεν αντιλαμβάνονται ότι η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει με κοινά προβλήματα όπως το πένθος, η προσαρμογή στη συνταξιοδότηση, η μοναξιά ή το άγχος για την υγεία.
Η ιδέα του “ψυχολόγου” ή “ψυχιάτρου” συνδέεται στο μυαλό πολλών με ψυχιατρεία και σοβαρή ψυχική νόσο, όχι με υποστήριξη για καθημερινές προκλήσεις της ζωής. Και βέβαια τα παλιά χρόνια, η ψυχική νόσος αντιμετωπιζόταν με σκληρότητα, κάτι το οποίο έχει εξαλειφθεί αλλά στο μυαλό των ηλικιωμένων, έχει ‘γράψει’.
Η Δυσκολία στην Αναγνώριση και Έκφραση Συναισθημάτων
Περιορισμένο Συναισθηματικό Λεξιλόγιο
Πολλοί άνδρες, ειδικά της παλαιότερης γενιάς, δεν έμαθαν ποτέ να αναγνωρίζουν ή να ονομάζουν τα συναισθήματά τους. Μπορεί να νιώθουν “άσχημα” ή “παράξενα”, αλλά δεν έχουν τις λέξεις ή την εμπειρία να εξηγήσουν ότι αυτό που νιώθουν είναι κατάθλιψη, άγχος ή θλίψη. “Τσουβαλιάζουν” τα συναισθήματά τους με 2-3 λέξεις χωρίς να μπορούν να τα εκφράσουν συγκεκριμένα.
Όταν ρωτηθούν πώς αισθάνονται, μπορεί να απαντήσουν “καλά” ή “εντάξει” επειδή δεν ξέρουν πώς να εκφράσουν πιο σύνθετα ή δύσκολα συναισθήματα. Ακόμα κι όταν θέλουν να μιλήσουν, πολλές φορές κυριολεκτικά δεν ξέρουν πώς.
Σωματοποίηση των Συναισθημάτων
Ένα συχνό φαινόμενο είναι ότι οι άνδρες εκφράζουν την ψυχολογική τους δυσφορία μέσω σωματικών συμπτωμάτων. Αντί να πουν “αισθάνομαι άγχος” ή “δεν νιώθω καλά”, μπορεί να αναφέρουν πονοκεφάλους, πόνους στην πλάτη, στομαχικά προβλήματα ή αϋπνία.
Αυτό συμβαίνει μερικές φορές ασυνείδητα, γιατί το σώμα εκφράζει αυτό που το μυαλό δεν μπορεί ή δεν θέλει να αναγνωρίσει. Άλλες φορές, είναι πιο αποδεκτό κοινωνικά να μιλήσεις για σωματικό πόνο παρά για συναισθηματικό, οπότε οι άνδρες επικεντρώνονται στα σωματικά συμπτώματα επειδή αισθάνονται πιο άνετα να συζητούν γι’ αυτά. Και η ομήγυρή τους θα τους καταλάβει καλύτερα αν μιλήσουν με αυτόν τον τρόπο.
“Δεν Θέλω να Είμαι Βάρος”
Πολλοί ηλικιωμένοι άνδρες ανησυχούν ότι αν μοιραστούν τα προβλήματά τους, θα επιβαρύνουν την οικογένειά τους. Βλέπουν τα παιδιά τους απασχολημένα με τις δικές τους ζωές και δεν θέλουν να προσθέσουν στα βάρη τους.
Προτιμούν να υποφέρουν σιωπηλά παρά να ζητήσουν στήριξη, πιστεύοντας ότι αυτό είναι το “σωστό” πράγμα να κάνουν ως πατέρας ή παππούς. Αυτή η νοοτροπία αυτοθυσίας, αν και είναι από αγάπη, μπορεί να οδηγήσει σε βαθιά μοναξιά και επιδείνωση της ψυχικής υγείας.
Οι Προκλήσεις των Ηλικιωμένων Ανδρών
Απώλεια του Ρόλου και της Ταυτότητας
Για πολλούς άνδρες, η ταυτότητά τους είναι στενά συνδεδεμένη με την εργασία τους και τον ρόλο τους ως τροφοδότες. Όταν συνταξιοδοτούνται, εύκολα χάνουν την αίσθηση του σκοπού και της αξίας τους. Αντί να δουν τη συνταξιοδότηση ως ευκαιρία, την βιώνουν ως απώλεια.
Επίσης, καθώς η σωματική τους κατάσταση επιδεινώνεται και χρειάζονται περισσότερη βοήθεια, μπορεί να νιώσουν ότι χάνουν την ανεξαρτησία και την αυτάρκειά τους που ήταν τόσο σημαντικές για την αντρική τους ταυτότητα.
Μοναξιά και Κοινωνική Απομόνωση
Αν και οι γυναίκες γενικά νιώθουν περισσότερη μοναξιά (ίσως επειδή συνήθως ζουν περισσότερο από τους άντρες), οι ηλικιωμένοι άνδρες είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στη μοναξιά. Πολλοί άνδρες βασίζονταν στις συζύγους τους για κοινωνικές συνδέσεις. Πόσες φορές δεν ακούμε έναν ηλικιωμένο να λέει ότι η γυναίκα του οργανώνει την κοινωνική τους ζωή! Όταν η σύζυγος πεθαίνει ή όταν τα παιδιά απομακρύνονται, μπορεί να βρεθούν χωρίς κοινωνικό δίκτυο και χωρίς τις δεξιότητες για να επανενταχθούν στην κοινωνική τους ζωή.
Σε αντίθεση με τις γυναίκες, που συχνά διατηρούν πολλές φιλίες και κοινωνικές δραστηριότητες, πολλοί άνδρες δεν έχουν αναπτύξει αυτές τις συνδέσεις. Οι φιλίες τους ήταν συχνά επιφανειακές ή βασισμένες σε δραστηριότητες (όπως η δουλειά ή το ποδόσφαιρο) παρά σε βαθιά συναισθηματική σύνδεση.
Απώλειες και Πένθος
Με την ηλικία έρχονται οι απώλειες, φίλοι, αδέρφια, συνομήλικοι, και συχνά η σύζυγος. Το πένθος είναι μια φυσιολογική διαδικασία, αλλά πολλοί ηλικιωμένοι άνδρες δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να θρηνήσει κατάλληλα. Προσπαθούν να “συνεχίσουν”, να “είναι δυνατοί” και να μη δείξουν τη θλίψη τους.
Το μη επεξεργασμένο πένθος μπορεί να εξελιχθεί σε χρόνια κατάθλιψη, που συχνά παραμένει αδιάγνωστη και αντιμετωπίζεται επειδή ο άνδρας δεν μιλάει γι’ αυτό.
Φόβοι για την Υγεία και τη Θνησιμότητα
Καθώς το σώμα γερνάει και εμφανίζονται προβλήματα υγείας, πολλοί ηλικιωμένοι άνδρες αγχώνονται για την υγεία τους και τη θνησιμότητά τους. Ανησυχούν για τον πόνο, την απώλεια της αυτονομίας, το να γίνουν βάρος για την οικογένειά τους, και το θάνατο.
Αυτά τα άγχη είναι φυσιολογικά, και τα βιώνουν άντρες και γυναίκες, αλλά οι άντρες σπάνια εκφράζονται, προτιμώντας να τα κρύβουν κάτω από το χαλί.
Οι Συνέπειες της Σιωπής
Επιδείνωση των συμπτωμάτων
Όταν τα ψυχολογικά προβλήματα δεν αντιμετωπίζονται, τείνουν να χειροτερεύουν. Η κατάθλιψη που θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει σοβαρή και να επηρεάσει όλες τις πτυχές της ζωής. Το άγχος μπορεί να κλιμακωθεί σε κρίσεις πανικού ή να οδηγήσει σε σωματική νόσο.
Κίνδυνος αυτοκτονίας
Οι ηλικιωμένοι άνδρες έχουν ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονίας σε πολλές χώρες. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο ότι δεν αναζητούν βοήθεια για τα ψυχολογικά τους προβλήματα και στο ότι χρησιμοποιούν πιο θανατηφόρες μεθόδους όταν προσπαθούν να αυτοκτονήσουν. Πριν φτάσουν στο σημείο αυτής της σκέψης, δεν έχουν κάποιον να μιλήσουν για τα προβλήματά τους.
Ψυχή και σώμα
Η ψυχική και η σωματική υγεία είναι στενά συνδεδεμένες. Η χρόνια κατάθλιψη και το άγχος μπορούν να επιδεινώσουν χρόνιες παθήσεις όπως καρδιακές παθήσεις, διαβήτη και υπέρταση. Μπορούν επίσης να αποδυναμώσουν το ανοσοποιητικό σύστημα και να επιβραδύνουν την ανάρρωση από ασθένειες ή τραυματισμούς.
Πώς Μπορούμε να Αλλάξουμε Αυτή την Κατάσταση
Αλλαγή της κουλτούρας γύρω από την ανδρικότητα
Χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει να είσαι δυνατός. Χρειάζεται να δείξουμε στους ηλικιωμένους άνδρες ότι δεν χρειάζεται να είναι πάντα καλά, ότι είναι ανθρώπινο να αισθάνονται λύπη, φόβο ή μοναξιά, και ότι το να μιλάς γι’ αυτά δεν σε κάνει λιγότερο άνδρα.
Βέβαια αυτό αρχίζει από τις μικρές ηλικίες, οπότε οι σημερινοί ηλικιωμένοι έχουν ήδη μάθει να σκέφτονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Ακόμα κι έτσι, μπορούμε να μάθουμε σε έναν ηλικιωμένο να αναγνωρίζει την κατάθλιψη ή το άγχος και να είναι πιο ανοιχτός στο να ζητήσει βοήθεια.
Πρέπει επίσης να εξηγήσουμε ότι η ψυχική νόσος δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα ή σημάδι αδυναμίας, αλλά μια ιατρική κατάσταση που μπορεί να αντιμετωπιστεί, όπως ακριβώς η υπέρταση ή ο διαβήτης.
Μιλώντας με τους δικούς τους όρους
Μερικές φορές, οι άνδρες μιλούν πιο εύκολα όταν κάνουν κάτι άλλο ταυτόχρονα, όπως ψάρεμα, περπάτημα ή χειρωνακτική εργασία. Αυτές οι “παράλληλες” συζητήσεις τους κάνουν να νιώθουν πιο άνετα γιατί δεν είναι πρόσωπο με πρόσωπο με τα συναισθήματά τους.
Η οικογένεια
Η οικογένεια μπορεί να βοηθήσει. Αντί να περιμένετε τον ηλικιωμένο άνδρα να φέρει το θέμα, ξεκινήστε εσείς τη συζήτηση. Κάντε συγκεκριμένες ερωτήσεις: “Υπάρχει κάτι που σε ανησυχεί;” Μην χρησιμοποιείτε λέξεις που μπορεί να τον φέρουν σε αμυντική στάση, όπως ‘κατάθλιψη’ ή ‘ψυχολόγο’.
Ακούστε χωρίς να κρίνετε. Μην προσπαθείτε να “διορθώσετε” αμέσως το πρόβλημα ή να πείτε “μην ανησυχείς γι’ αυτό”. Απλά ακούστε.
Επαγγελματική Βοήθεια
Ένας επαγγελματίας ψυχική υγείας μπορεί να βοηθήσει. Επίσης, η τηλεϊατρική και οι τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης είναι χρήσιμες για άνδρες που μπορεί να νιώθουν πιο άνετα να μιλήσουν ανώνυμα ή από το σπίτι τους.
Πρακτικές Συμβουλές για Ηλικιωμένους Άνδρες
- Αναγνωρίστε αυτό που νιώθετε και δώστε προσοχή.
- Μιλήστε με κάποιον άνθρωπο εμπιστοσύνης. Δεν χρειάζεται να είναι ψυχολόγος: μπορεί να είναι ένας φίλος, ένα μέλος της οικογένειας, ένας εξομολόγος, ή ο γιατρός σας. Το σημαντικό είναι να μην κρατάτε τα πάντα μέσα σας. Θα εκπλαγείτε πόσο ανακουφιστικό μπορεί να είναι απλά το να μιλήσετε.
- Αν τα συναισθήματά σας επηρεάζουν την καθημερινή σας ζωή, για παράδειγμα δεν κοιμάστε καλά ή χάνετε την όρεξή σας, μιλήστε με έναν επαγγελματία υγείας.
- Η θεραπεία και τα φάρμακα μπορούν να κάνουν τεράστια διαφορά στην ψυχική σας διάθεση.
Μείνετε κοινωνικοί
Κρατήστε τις κοινωνικές σας σχέσεις. Μπείτε σε ομάδες, κλαμπ ή δραστηριότητες που σας ενδιαφέρουν. Γίνετε εθελοντής, το οποίο μπορεί να δώσει σκοπό και να σας συνδέσει με άλλους. Πάρτε τηλέφωνο έναν φίλο και πηγαίνετε για καφέ. Θα του δώσετε και εκείνου ευκαιρία να μιλήσει και να βγει.
Φροντίστε τον εαυτό σας
Η σωματική δραστηριότητα, ο καλός ύπνος και η υγιεινή διατροφή μας κάνουν να νιώθουμε καλά. Η αίσθηση ότι φροντίζουμε τον εαυτό μας από μόνη της μας ανεβάζει το ηθικό.
Βρείτε Σκοπό
Η συνταξιοδότηση δεν σημαίνει το τέλος της χρησιμότητας. Βρείτε νέους τρόπους να συνεισφέρετε αφιλοκερδώς, μέσω της οικογένειας, του εθελοντισμού ή των χόμπι.
Οι ηλικιωμένοι άντρες χρειάζονται υποστήριξη και βοήθεια
Η ψυχική υγεία των ηλικιωμένων είναι πολλές φορές παραγνωρισμένη, ιδίως των αντρών. Για αυτούς, χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια και προσοχή, για να μπορέσουν να ανοιχτούν και να μιλήσουν. Κατά κάποιο τρόπο, πρέπει να έρθουν ενάντια σε μια ολόκληρη ζωή που τους έλεγε ότι οι άντρες δεν πονάνε και πρέπει να είναι πάντα δυνατοί.
Όσο για τις οικογένειες των ηλικιωμένων, δώστε προσοχή στους ηλικιωμένους σας και μιλήστε μαζί τους. Κάντε τις δύσκολες ερωτήσεις και δώστε τους χώρο και ασφάλεια να μιλήσουν για όσα έχουν μάθει να κρύβουν.
Όλοι μαζί, μπορούμε να σπάσουμε τη σιωπή γύρω από την ψυχική υγεία των ανδρών και να δημιουργήσουμε μια κουλτούρα όπου όλοι, ανεξαρτήτως ηλικίας ή φύλου, μπορούν και θέλουν να ζητήσουν τη βοήθεια που χρειάζονται.