Οικονομική εκμετάλλευση ηλικιωμένων

Πώς αναγνωρίζεται και ποιος είναι ο ρόλος της μονάδας φροντίδας

Όταν μιλάμε για κακοποίηση ηλικιωμένων, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε σωματική βία ή παραμέληση. Η οικονομική εκμετάλλευση, όμως, είναι εξίσου συχνή και σε πολλές περιπτώσεις ίσως και συχνότερη, και πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστεί, γιατί συχνά δεν αφήνει ορατά ίχνη. Το θύμα μπορεί να ντρέπεται, να φοβάται ή να εξαρτάται συναισθηματικά από το άτομο που το εκμεταλλεύεται, με αποτέλεσμα να μη μιλήσει ποτέ γι’ αυτό.

Είναι άδικο για τους ηλικιωμένους να εξαπατώνται γιατί δεν έχουν τις ίδιες πνευματικές και νοητικές άμυνες όπως οι νεότεροι. Είναι λοιπόν σημαντικό να τους προστατεύουμε από τους απατεώνες αλλά και από τον ίδιο τους τον εαυτό.

Τι σημαίνει οικονομική εκμετάλλευση

Ο όρος καλύπτει ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών: κάποιος να παίρνει τη σύνταξη ενός ηλικιωμένου χωρίς εξουσιοδότηση, να τον πιέζει για αναλήψεις ή υπογραφές, να διαχειρίζεται κάρτες και τραπεζικούς λογαριασμούς προς ίδιον όφελος, ή να ασκεί πίεση για αλλαγή διαθήκης.

Τη σημερινή εποχή, οι οικονομικές απάτες είναι όλο και συχνότερες, σε σημείο που η Κυβέρνηση να σχεδιάζει αυστηροποίηση του σχετικού ποινικού πλαισίου. Συνήθως γίνονται με τα γνωστά τηλέφωνα όπου πείθουν τους ηλικιωμένους να παραδώσουν χρήματα και κοσμήματα σε αγνώστους, με απίθανες δικαιολογίες. Μια ματιά στις ειδήσεις δίνει αμέσως μια εικόνα για το τι συμβαίνει στην κοινωνία αυτή την εποχή.

Η οικονομική εκμετάλλευση δεν προέρχεται πάντα από αγνώστους: πολύ συχνά ο δράστης είναι μέλος της οικογένειας ή κάποιο άλλο κοντινό άτομο, ακριβώς επειδή η σχέση εμπιστοσύνης διευκολύνει την εκμετάλλευση.

Γιατί οι ηλικιωμένοι είναι ευάλωτοι

Η γνωστική εξασθένηση, η μοναξιά, η εξάρτηση από άλλους για την καθημερινή φροντίδα και η δυσκολία πρόσβασης σε πληροφορίες κάνουν πολλούς ηλικιωμένους πιο ευάλωτους σε χειραγώγηση. Σε άτομα με άνοια, ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος, καθώς η ικανότητα κρίσης και αντίστασης στην πίεση μειώνεται σημαντικά.

Σημάδια που δεν πρέπει να αγνοηθούν

Ορισμένες ενδείξεις που το προσωπικό μιας μονάδας ή τα μέλη της οικογένειας μπορούν να παρατηρήσουν περιλαμβάνουν:

• απότομες αλλαγές σε τραπεζικές συνήθειες ή αναλήψεις που δεν εξηγούνται
• εξαφάνιση προσωπικών αντικειμένων ή τιμαλφών χωρίς δικαιολογία
• νέα πρόσωπα που εμφανίζονται ξαφνικά στη ζωή του ηλικιωμένου και δείχνουν υπερβολικό ενδιαφέρον για τα οικονομικά του ή γνωρίζουν πράγματα που δεν θα έπρεπε
• αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην πληρωμή βασικών αναγκών (φάρμακα, τροφή) ενώ θα έπρεπε να υπάρχουν διαθέσιμα χρήματα
• απροθυμία του ίδιου να μιλήσει για τα οικονομικά του μπροστά σε συγκεκριμένο άτομο.

Τηλεφωνικές και ψηφιακές απάτες: μια ξεχωριστή απειλή

Πέρα από την εκμετάλλευση εντός οικογένειας ή περιβάλλοντος φροντίδας, οι ηλικιωμένοι αποτελούν συχνό στόχο οργανωμένων τηλεφωνικών απατεώνων, οι οποίοι δρουν εκτός του στενού τους κύκλου.

Μία από τις πιο διαδεδομένες μεθόδους διεθνώς γνωστή και ως «απάτη του εγγονού» περιλαμβάνει τηλεφώνημα από άγνωστο που παριστάνει συγγενή ή δικηγόρο/αστυνομικό εκ μέρους συγγενή, ισχυριζόμενος ότι βρίσκεται σε επείγουσα ανάγκη (ατύχημα, σύλληψη, νοσοκομείο) και ζητά άμεση αποστολή χρημάτων, συχνά μέσω τρίτου προσώπου που θα «περάσει να τα παραλάβει».

Άλλες παραλλαγές περιλαμβάνουν ψεύτικους υπαλλήλους τράπεζας που ζητούν «επιβεβαίωση στοιχείων» ή κωδικών, ψεύτικες ειδοποιήσεις για κερδισμένα χρηματικά ποσά που απαιτούν προκαταβολή «τελών», και τεχνική υποστήριξη που ισχυρίζεται ότι ο υπολογιστής του θύματος έχει μολυνθεί, ζητώντας απομακρυσμένη πρόσβαση ή πληρωμή.

Τελευταία, γίνονται πολλές τηλεφωνικές απάτες δήθεν από τον ΔΕΔΔΗΕ. Απατεώνες παριστάνουν τους υπαλλήλους του ΔΕΔΔΗΕ και δίνουν ψεύτικες πληροφορίες ότι υπάρχει διαρροή ρεύματος και δίνουν οδηγίες για το τι πρέπει να κάνει ο ηλικιωμένος, στις οποίες πάντα περιλαμβάνεται να βάλουν τα κοσμήματα και τα λεφτά τους έξω στο μπαλκόνι. Από εκεί, τα κλέβουν οι επιτήδειοι.

Το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των απατών είναι η δημιουργία αισθήματος επείγουσας ανάγκης, ώστε το θύμα να ενεργήσει πριν προλάβει να σκεφτεί ή να συμβουλευτεί κάποιον. Μια απλή αλλά αποτελεσματική συμβουλή είναι να κλείνει κανείς το τηλέφωνο και να καλεί ο ίδιος τον υποτιθέμενο συγγενή ή την τράπεζα σε γνωστό, επαληθευμένο αριθμό και ποτέ σε αριθμό που δόθηκε από τον καλούντα. Καμία τράπεζα ή δημόσια υπηρεσία δεν ζητά ποτέ κωδικούς ή PIN μέσω τηλεφώνου, αλλά πολλές φορές οι ηλικιωμένοι δεν το θυμούνται μέσα στη σύγχυσή τους.

Ο ρόλος της μονάδας φροντίδας

Το προσωπικό μιας δομής φροντίδας μπορεί να παρατηρήσει αλλαγές στη συμπεριφορά ή στη διάθεση ενός ενοίκου, ιδίως μετά από επισκέψεις συγκεκριμένων προσώπων ή ασυνήθιστα τηλεφωνήματα.

Μια καλά οργανωμένη μονάδα εκπαιδεύει το προσωπικό της να αναγνωρίζει τέτοια σημάδια, είτε πρόκειται για εκμετάλλευση από γνωστό πρόσωπο είτε για τηλεφωνική απάτη. Υπάρχει σαφής διαδικασία αναφοράς, χωρίς να γίνεται η μονάδα φροντίδας ντετέκτιβ ή να αναλαμβάνει ρόλο που δεν της αναλογεί νομικά.

Είναι εξίσου σημαντικό η ίδια η μονάδα να λειτουργεί με απόλυτη διαφάνεια στη διαχείριση οικονομικών στοιχείων των ενοίκων, ώστε να μην υπάρχει καμία αμφιβολία για τη δική της ακεραιότητα.

Πού μπορεί κανείς να απευθυνθεί

Σε περίπτωση υποψίας οικονομικής εκμετάλλευσης ή απάτης, υπάρχουν συγκεκριμένοι δίαυλοι αναφοράς στην Ελλάδα: η Εθνική Γραμμή SOS για Ηλικιωμένους στο 1065, η Άμεση Κοινωνική Βοήθεια του ΕΚΚΑ στο 197, καθώς και η Αστυνομία στο 100 για μη επείγουσες περιπτώσεις ή το 112 σε άμεσο κίνδυνο.

Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις, όπου εμπλέκεται περιουσία ή διαθήκη, συνιστάται νομική συμβουλή από δικηγόρο εξειδικευμένο σε θέματα τρίτης ηλικίας.

Τεκμηρίωση: γιατί έχει σημασία

Αν κάποιος, μέλος οικογένειας ή προσωπικό, υποψιάζεται εκμετάλλευση, είναι χρήσιμο να κρατά σημειώσεις: ημερομηνίες, τι ακριβώς παρατηρήθηκε και ποιος ήταν παρών. Αυτή η τεκμηρίωση μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη αν η υπόθεση φτάσει σε αρχές ή δικαστήριο, ειδικά όταν το ίδιο το θύμα δεν είναι σε θέση ή δεν επιθυμεί να καταθέσει.

Πρόληψη μέσα από ενημέρωση

Η καλύτερη άμυνα είναι η έγκαιρη ενημέρωση τόσο των ίδιων των ηλικιωμένων όσο και των οικογενειών τους. Αν ο άνθρωπός σας είναι νοητικά καλά, μπορείτε να του κάνετε κάποια μαθήματα για να μπορεί να εντοπίζει απατεώνες. Δείξτε του ειδήσεις και τα πιο συνηθισμένα κόλπα των απατεώνων, για να είμαι υποψιασμένος.

Απλές πρακτικές, όπως η ύπαρξη δεύτερου εμπιστευμένου προσώπου που παρακολουθεί τους λογαριασμούς, η καθιέρωση μιας «κωδικής φράσης» με στενούς συγγενείς για επιβεβαίωση ταυτότητας σε επείγοντα τηλεφωνήματα, ή η σαφής καταγραφή πληρεξουσίων πριν χρειαστεί επείγουσα λήψη αποφάσεων, είναι χρήσιμοι τρόποι που μειώνουν τον κίνδυνο εξαπάτησης.

Για οποιαδήποτε πληροφορία ή βοήθεια χρειαστείτε, επικοινωνήστε με τον Ηράκλειο online ή καλέστε μας στο 210 2846 000 για να συζητήσουμε.